دوره‌اى كه موازى طبرى است بويژه در روزگار پيش از اسلام ، متن‌هاى بىنظير و پر ارزشى را مىآورد كه در آثار مورخانى چون طبرى ، ابن اثير ، ابن خلدون و ديگران ديده نمىشود . براى نمونه اندرز اردشير را نام بايد برد كه به تعبير مينوى « ترجمهء عربى آن امروزه در كتاب تجارب الامم براى ما محفوظ و على العجاله بعد از اوستا قديم‌ترين سندى است كه در شكل كتاب براى ما باقى مانده است . » [ 1 ] يا زندگينامهء خود نوشته ( اتوبيوگرافى ) انوشروان و سخنرانى او كه سرشار از اطلاعات صريح و مستنبطى است كه پژوهندگان تاريخ آن دوره را براستى به كار مىآيد . مسكويه اين متن‌هاى بىهمتا و اين اضافات پر ارج را كه ويژهء كتاب او است از كجا آورده است ؟ مسكويه افزون بر جنبه‌هاى فلسفى و استادى و عضويت در انجمن‌هاى علمى زمان و عنوانهاى ديگر ، سرپرست كتابخانه‌هاى بزرگ وزيران و اميران آل بويه ، همچون ابن العميد و پسرش ابو الفتح و سپس كتابخانهء بزرگ عضد الدوله ديلمى بوده است . مسكويه به مدت هفت سال خازن كتابخانهء ابن العميد بود ، ( تجارب ج 6 حوادث سال 359 ه ) كتابخانه‌اى كه فهرست آن 1056 برگ بود ( 44 كراسه 24 برگ - آدام‌متز 1 : 297 ) و سرشار از كتابهايى كه همهء زمينه‌هاى علم و ادب را شامل مىگرديد . مسكويه خود گويد ( حوادث سال 355 ) كتابهاى آن بيش از صد بار مىشد . يا كتابخانهء بزرگ عضد الدوله ديلمى ، كسى كه مسكويه تجارب الأمم را هم به نام او نوشته است . مقدسى در احسن التقاسيم ( ص 449 ) آن را چنين وصف مىكند : « گنجورى از بزرگان شهر بر اين كتابخانه اشراف دارد . هيچ كتابى نبود كه تا آن زمان تصنيف شده باشد و عضد الدوله آن را در كتابخانه‌اش گرد نياورده باشد . در هر سوى آن گنجينه‌هايى است . به همه ديوارهاى دالان و آن گنجينه‌ها ، اطاقكهايى از چوب منقوش به درازاى يك قد و پهناى يك ذرع چسبيده است . . . دفترها بر رفها چيده شده‌اند . براى هر دسته از آنها اطاقكها و فهرستهايى است ويژه كه نام كتابها در آن ثبت شده است . جز بزرگان كسى را بدان راه نيست . » بدون شك ، مسكويه از اين گنجينه‌ها سود فراوانى برده است . مايه‌هاى تاريخى ويژه‌اى كه منحصرا در كتاب او ديده مىشود - خواه دربارهء پيش از اسلام خواه پس از اسلام - برگرفته از منابعى است كه در آن گنجينه‌ها فراهم بوده است .

--> [ ( 1 ) ] نامهء تنسر ، به تصحيح مجتبى مينوى ، چاپ دوم ، انتشارات خوارزمى ، تهران 1352 ، مقدمه ص 19 .